Żydowskie prawo religijne dba - na wielu poziomach - o dobro zwierząt. Judaizm wyróżnia specjalną kategorię praw (car balei chajim, czyli „zapobieganie okrucieństwu wobec zwierząt [żyjących istot]”).
Najbardziej znane micwot, które znajdujemy wśród ogłoszonych ponad trzy tysiące dwieście lat temu przykazań Tory, dotyczące traktowania zwierząt, to:
- zakaz wykorzystywania pracy jakichkolwiek zwierząt w Szabat (Dewarim 5, 14)
- zakaz uniemożliwiania pracującemu na polu zwierzęciu spożywania takiej ilości pokarmu, na jaką ma ochotę (Dewarim 25, 4)
- zakaz sprzęgania razem (Dewarim 22, 10) zwierzęcia małego i dużego (np. byka i osła), bo ze względu na różniącą je siłę i wielkość, oba by się męczyły (Ibn Ezra, Chizkuni)
- nakaz pomocy męczącemu się zwierzęciu pracującemu dla człowieka, niezależnie jaki mamy stosunek do jego właściciela („Jeżeli zobaczysz, że osioł człowieka, którego nienawidzisz, ugina się pod ciężarem i [chciałbyś] powstrzymać się od pomagania mu – musisz mu pomóc w rozładunku” (Szemot 23, 5).
Ponadto w Talmudzie znajdujemy (w Berachot 40a, na podstawie Dewarim 11, 15) stwierdzenie, że jest zakazane spożywanie rano posiłku, jeżeli najpierw nie nakarmi się swoich zwierząt. Istnieje także zakaz kupowania zwierzęcia, jeżeli nie ma się pewności, że będzie się w stanie dostarczać mu właściwego pokarmu w odpowiedniej ilości. Poza tym wszystkim zasady koszerności wymagają, aby zwierzę traktowane było bez żadnego okrucieństwa, a nawet zadawana mu śmierć musi być jak najmniej bolesna i natychmiastowa. Polowanie „dla sportu” jest zakazane. W Sefer Chasidim (Jehudy z Regensburga, XIII wiek) znajdujemy stwierdzenie: „Dobry człowiek nie sprzedaje zwierzęcia człowiekowi okrutnemu”.
Najlepiej podsumowuje stosunek judaizmu do zwierząt Księga Przysłów: „Sprawiedliwy troszczy się o życie swojego zwierzęcia, a serce tych, którzy nie słuchają Boga, jest okrutne” (12, 10).
Tora opisuje, że do czasu po Potopie ludzie nie mieli prawa spożywać mięsa, a więc zabijać zwierząt. Ideałem judaizmu jest wegetarianizm. Z kolei wśród przykazań ustanowionych dla całej ludzkości (tzw. "Siedem Przykazań Potomków Noacha") znajduje się zakaz spożywania fragmentu ciała żywego zwierzęcia, co w praktyce oznacza zakaz okrucieństwa wobec zwierząt.
Jednak w światopoglądzie i filozofii etycznej judaizmu zwierzęta zajmują niższe miejsce w hierarchii stworzeń niż ludzie.
Rambam (Majmonides) rozróżniał cztery poziomy Kreacji:
Domaim - przyrodę nieożywioną (pierwiastki i związki chemiczne w minerałach, gazach, cieczach);
Comejach - rośliny, które czerpią z przyrody nieożywionej;
Chaj - zwierzęta, które żywią się roślinami lub zjadają się nawzajem;
Medaber - istoty mówiące, czyli ludzi, którzy czerpią pokarm zarówno ze świata roślin jak i zwierząt.
Tylko te ostatnie stworzenia zostały wykreowane "według istoty Boga". Człowiek znajduje się na wierzchołku piramidy Kreacji.
Dlaczego?
Jak judaizm uzasadnia to stanowisko?
Zwierzęta ani nie popełniają zła, ani nie czynią dobra.
Ich instynkty i naturalne zdolności można wykorzystać w dobrym i złym celu, ale one same nie mają wolnej woli, aby dokonać wyboru. Pies, który poszukuje rannych pod zawalonym budynkiem i przyczynia się do ratowania życia ludzkiego, jest równie „dobrym” psem, jak esesmański pies zagryzający na śmierć więźniów w obozie koncentracyjnym. „Dobry” odwołuje się tu nie do wartości etycznej, ale wartości „treserskiej” i oznacza jedynie „posłuszny”.
Prawa natury, do której należy świat zwierzat, tak jak cała natura, są poza etyczną oceną. Natura jest ślepa i głucha na etykę. Przypisując jej etykę i widząc w tym działanie Boga, kogo musielibyśmy winić za huragany i trzęsienia ziemi? Kogo – za choroby powodowane przez wirusy?
Przez tysiąclecia ludzie widzieli w naturze bóstwo i czcili słońce, księżyc, planety, niebo, ziemię, noc, jeziora, morza, rzeki, góry i drzewa. Czcili również zwierzęta; na przykład w Egipcie: krowę, krokodyla, węża, gazelę, sokoła, byka, żabę i kota.
Judaizm dokonał rewolucji i czynił to w pełni świadomie. I kosmos, i świat zwierząt, przy całym swoim skomplikowaniu, są poza światem wartości, co Bereszit podkreśla w sposób jednoznaczny, używając bardzo wyrazistej metafory: żadna Boska kreacja, żadna planeta ani żadne zwierzę nie było „stworzone według istoty Boga”.
Jedynie człowiek.
To jest bardzo ważne: jedynie człowiek po zjedzeniu owocu Drzewa Poznania Dobra i Zła mógł dostrzegać i rozróżniać dobro i zło; ponieważ tylko on miał naturę ukształtowaną według Boskich cech. Gdyby ten owoc zjadło jakiekolwiek zwierzę, nie zaczęłoby przez to rozumieć etyki. Tylko człowiek był stworzony tak, że etyka (rozróżnianie dobra i zła) była dla niego dostępna. Dlatego tylko jemu, a nie żadnemu ze zwierząt, jedzenie tego owocu było zakazane.
Metafora złamania tego zakazu i zjedzenia zabronionego owocu to osobny temat. Jednak można wspomnieć, że każdy człowiek przechodzi swoją własną drogę wyjścia z raju dzieciństwa, gdzie nie istnieje ani śmierć, ani odpowiedzialność, i wchodzi do świata samodzielności oraz odpowiedzialności, gdzie stawiane są mu wymagania etyczne i gdzie musi wybierać stale pomiędzy dobrem a złem, nim dożyje starości i umrze.
Zwierzęta natomiast pozostały na zawsze w krainie bez etyki, w której każda żywa istota kogoś zjada i przez kogoś jest zjadana – całkiem poza dobrem i złem.
Wszelkie zacieranie różnic pomiędzy pozycją człowieka a miejscem zwierząt w tej hierarchii - czego symptomy obserwujemy w kulturze współczesnej - jest niebezpieczne dla ludzi. Judaizm zawsze obawiał się zjawiska nadmiernego zrównywania pozycji zwierząt i ludzi. Taka ideologia prędzej czy później może prowadzić do obniżenia a nawet zanegowania wartości życia człowieka i zwrócić się przeciw niemu.
Tak właśnie można interpretować (np. według rabina Josefa Albo, 1380-1444) historię Kaina i Hewla (Abla).
Kain - według tej interpretacji - dlatego nie złożył ofiar ze zwierząt, ale z roślin, ponieważ dla niego zabicie zwierzęcia było równe zabiciu człowieka. Jednak w momencie, gdy jego ofiara została oceniona niżej przez Boga, nie miał - na zasadzie dokładnie tego samego rozumowania - obiekcji przed zamordowaniem z zawiści człowieka - swojego brata, Hewla. Przecież jego życie nie było warte więcej od życia zwierzęcia.
Kain powrócił na gigantyczną skalę w XX wieku: niemieccy naziści wprowadzili wiele praw chroniących zwierzęta i ograniczających medyczne eksperymenty na nich, mordując jednocześnie miliony ludzi i poddając wielu więźniów obozów koncentracyjnych torturom, które oficjalnie były klasyfikowane właśnie jako eksperymenty medyczne.
We współczesnej pojawia się pogląd, że „człowiek to takie samo zwierzę, jak wszystkie inne”, a różni się od tych innych jedynie tym, że jest „nieco bardziej inteligentny”. Przejawy tego poglądu można zaobserwować np. w działaniach ruchów „obrony praw” zwierząt, które mają tendencje do zrównywania w swoich akcjach propagandowych zwierząt z ludźmi (np. akcja przeciwko hodowli i zabijaniu kurczaków – pod nazwą „Holocaust na twoim talerzu”) i w poglądach filozofa i etyka Petera Singera, który z jednej strony jest bardzo aktywnym rzecznikiem praw zwierząt, a z drugiej - proponował dopuszczalność zabijania dzieci do 28 dnia ich życia, jeżeli rodzice dziecka zadecydują w ten sposób.
Jest bowiem regułą, że takie zabiegi, które – w swym założeniu – mają podwyższać status zwierząt, zamiast tego powodują zazwyczaj obniżenie statusu ludzi. Ponadto radykałowie – na przykład członkowie Animal Liberation Front (Frontu Wyzwolenia Zwierząt) sięgają niekiedy po metody niezgodne z prawem i w swoich akcjach stosują przemoc. Coraz częściej znęcanie się nad zwierzęciem powoduje intensywniejsze oburzenie (co najmniej w mediach), niż znęcanie się nad człowiekiem.
Gdy życie zwierzęcia znaczy aż tyle, co życie człowieka, wtedy życie człowieka ma tylko wartość życia zwierzęcia.
Kliknij: