Żydowski kalendarz opiera się na trzech zjawiskach astronomicznych: (a) obrotach Ziemi dokoła swojej osi (dzień); (b) obiegu Księżyca wokół Ziemi (miesiąc); (c) krążeniu Ziemi dokoła Słońca (rok). Te trzy zjawiska są od siebie niezależne, a więc nie ma między nimi bezpośredniego związku. Przeciętnie Księżyc obiega Ziemię w około 29 i 1/2 dnia. Ziemia obraca się wokół Słońca w około 365 i 1/4 dni, to znaczy w około 12,4 miesiąca księżycowego.
Kalendarz żydowski sprzęga razem te wszystkie trzy zjawiska. Miesiące - mając 29 lub 30 dni - nawiązują do trwającego 29 i 1/2 dnia cyklu księżycowego. Lata - mając albo 12 albo 13 miesięcy - nawiązują do cyklu słonecznego trwającego 12,4 miesiąca.
Miesiąc księżycowy w kalendarzu żydowskim zaczyna się, gdy po nowiu pierwszy fragment księżyca staje się znów widoczny. W czasach starożytnych nowe miesiące były wyznaczane na podstawie obserwacji. Gdy ludzie zauważali pojawienie się skrawka księżyca, informowali o tym Sanhedryn - Sąd Najwyższy Jerozolimy. Jeżeli Sanhedryn wysłuchał oświadczenia dwóch niezależnych, godnych zaufania naocznych świadków, że nowy księżyc pojawił się w określonym czasie, ogłaszał rosz chodesz (pierwszy dzień miesiąca) i wysyłał posłańców, aby zawiadomić lud, kiedy zaczął się nowy miesiąc. W czwartym wieku Hillel Drugi ustanowił stały kalendarz oparty na matematycznych i astronomicznych wyliczeniach. Kalendarz ten, używany do dziś, ustalił długość miesięcy i dodatkowe miesiące w przeciągu dziewiętnastoletniego cyklu tak, aby kalendarz księżycowy zgrał się z latami słonecznymi. Dodatkowy miesiąc - Adar Riszon, jest dodany siedem razy: w trzecim, szóstym, ósmym, jedenastym, czternastym, siedemnastym i dziewiętnastym roku cyklu. Obecny cykl rozpoczął się w roku żydowskim 5758 (czyli w roku, który zaczął się 2 października 1997).
Kalendarz ma wielkie religijne znaczenie w myśli żydowskiej. Żydowska tradycja utrzymuje, że pierwsza micwa (przykazanie), dana przez Boga narodowi żydowskiemu, nakazywała ustanowienie i przestrzeganie (żydowskiego) kalendarza!
Dlaczego to przykazanie było tak ważne, aby znaleźć się na pierwszym miejscu, gdy mówimy o chronologii?
Żydowska myśl wyjaśnia głębię tego przykazania związkiem z jego miejscem w historii. Żydzi akurat wyszli z niewoli egipskiej. Niewolnik jest zawsze na skinienie swojego pana i czas niewolnika nie należy do niego. Podstawowym znakiem wolności jest więc mierzenie i używanie czasu tak, jak uważamy za stosowne. Oto pierwszy poziom znaczenia - ponieważ kalendarz wyraża nowo uzyskaną wolność, jego dotyczy, zgodnie z kolejnością wydarzeń, pierwsze przykazanie.
Na znacznie głębszym poziomie widzimy, że stosowanie kalendarza jako pierwszego przykazania pokazało, jak Żydzi postrzegali swoją wolność: nie było to przede wszystkim wyłącznie oswobodzenie od niewolnictwa; co znacznie ważniejsze, była to wolność do służenia Bogu. Jest to zupełnie fundamentalna sprawa odnosząca się do całej żydowskiej praktyki religijnej. W judaizmie prawdziwym pytaniem o czas nie jest pytanie o jego ilość, ale pytanie o jego jakość - nie: "jak wiele go minęło?", ale: "jak minął?"
Rabin Icchak Rapoport
tłum. Paweł Jędrzejewski
Za FŻP
