PURIM

Prawdopodobnie najbardziej zaskakującym przykazaniem w religijnym prawie żydowskim jest micwa obchodzenia święta tak entuzjastycznie (Miszna Berura 16, Megila 7b), że powinno się pić alkohol aż do momentu, gdy nie będzie się w stanie rozróżnić okrzyku: „Błogosławiony [niech będzie] Mordechaj!” (boruch Mordechaj) od „Przeklęty [niech będzie] Haman!” (arur Haman).

Przykazanie to związane jest z najradośniejszym świętem żydowskim, które przypada 14 dnia miesiąca adar. Świętem tym jest Purim.

Innym przykazaniem związanym z Purim jest nakaz przesyłania sobie nawzajem prezentów (miszloach manot), na które mają się składać co najmniej dwie porcje różnych przysmaków. Dodatkowym warunkiem jest to, że przysmaki te nie mogą wymagać żadnych dodatkowych zabiegów ze strony obdarowanego; muszą nadawać się do natychmiastowego zjedzenia. Tego dnia trzeba też być wyjątkowo szczodrym wobec wszystkich ubogich, nawet wobec tych, którzy zazwyczaj proszą nas o pieniądze pod pretekstami, jakie w wyraźny sposób są naciągane, a nawet zupełnie zmyślone. Spełnienie tej micwy (matanot lewjonim) wymaga przekazania datków lub prezentów  co najmniej dwóm osobom. Obydwa te przykazania trzeba wypełnić w ciągu dnia.

Następnym przykazaniem purimowym jest obowiązek uczestniczenia w dużym, świątecznym posiłku (seuda). Podczas deseru najpopularniejszą potrawą są "kieszenie Hamana" czyli hamantasze – inaczej Oznei Haman czyli „uszy Hamana” - ciastka z nadzieniem makowym, śliwkowym, morelowym itd.

Purim to przede wszystkim karnawał: nic dziwnego, skoro w Księdze Ester (8:16) czytamy: „Dla Żydów nastała światłość i radość, wesele i zaszczyt”.

Purim (liczba mnoga) oznacza "losy" (od: pur - los), w znaczeniu takim, jak w związku frazeologicznym "ciągnąć losy" lub "wyciągać los [na loterii]".

Nie jest to - wbrew dość powszechnemu przykonaniu - słowo hebrajskie, ale perskie. Dlatego właśnie w Księdze Estery (3:7) słowo pur jest przetłumaczone na hebrajski. Po hebrajsku perskie pur to goral.  Gdyby więc święto Purim miało nazwę hebrajską nazywałoby się Goralot. Oczywiście pochodzenie nazwy święta związane jest z faktem, że Haman losowo ustalił datę planowanej zagłady Żydów na 13 dzień miesiąca adar.

W naszej informacji o zbliżającym się święcie Purim piszemy: "Księga Estery (9:18-19) nakazuje obchodzenie święta Purim jeden dzień później w miastach otoczonych murami. Dlatego np. w Jerozolimie i w Safed dniem Purim jest 15 dzień adar, a w innych miastach - 14 dzień tego miesiąca". Jakie jest uzasadnienie tego nakazu?

W czasie, gdy rozgrywały się wydarzenia opisane w Księdze Estery, stolicą królestwa Persji było miasto Szuszan (dzisiejszy Szusz w Iranie).  Otoczone było ono murami. W mieście tym Żydzi pokonali ostatecznie swoich wrogów (ludzi, którzy razem z Hamanem planowali zagładę Żydów) o jeden dzień później, niż w innych miastach kraju. Konsekwentnie też o jeden dzień później świętowali tam swoje zwycięstwo. Dla upamiętnienia tego faktu ustalony został Szuszan Purim - święto Purim obchodzone w miastach otoczonych murami w czasach, gdy powstrzymane zostały zamysły Hamana. Historycznie jednak jest faktem, że w okresie, gdy Żydzi pokonali swoich wrogów w królestwie Persji, wszystkie miasta Izraela były zniszczone i pozbawione murów. Mędrcy postanowili więc, że prawo do obchodzenia Szuszan Purim mają te miasta, które otoczone były murami w czasach Jehoszui (Jozuego). Z całą pewnością miastem tym była Jerozolima. Dlatego w Jerozolimie obchodzi się święto Purim dzień później - jako Szuszan Purim. Natomiast w takich miastach jak Safed, Jaffa i Hebron - co do których nie ma pewności, czy były otoczone murami w czasach Jozuego, ale można przypuszczać, że były - piętnastego dnia adar następuje dodatkowe odczytanie Megilat Ester (Księgi[ Zwoju] Estery), ale bez błogosławieństw.

A dlaczego zadecydowano, że miasta, które obchodzą Szuszan Purim, to te, które miały mury w czasach Jozuego? Bo Jozue jako pierwszy walczył z Amalekitami (Szemot/Ks. Wyjścia 17:9), a Haman był potomkiem ich króla  - Agaga. 

DUCHOWY SENS ŚWIĘTA PURIM

Cała historia Purim jest odkrywaniem tego, co ukryte przed ludzkim wzrokiem, dopóki się nie spełni jako rezultat działania przypadku. O wszystkim - odnosimy wrażenie śledząc przebiegu zdarzeń - decyduje właśnie zbieg okoliczności. Królowa Waszti nie jest akurat w nastroju, aby pojawić się na uczcie. To z kolei powoduje gniew pijanego króla, niewspółmierny do wykroczenia. Mordechaj akurat przypadkowo znajduje się w odpowiednim czasie i miejscu, aby usłyszeć o planowanym zamachu na życie króla;  królowi z kolei przypadkowo przypomina się zasługa Mordechaja, bo akurat tej nocy cierpi na bezsenność; wreszcie Haman zostaje przypadkowo zastany przez króla w jednej komnacie z Esterą, co staje się dla niego równoznaczne z wyrokiem śmierci. Nawet dzień zagłady Żydów decyduje się poprzez przypadek: "rzucono pur, to znaczy los" ("hipil pur hu hagoral"). O tego słowa (purim - losy) powstała nazwa święta, co oczywiście ma znaczenie symboliczne. Światem historii purimowej rządzi więc przypadek. Tak silnie obecna w Tanach ręka Boga pozostaje ukryta, co nie oznacza - mówią mędrcy - że jest nieobecna.

Wyjaśnia to rolę, jaką w Purim spełniają maski: symbolizują one właśnie cud ocalenia Żydów, który okrywa się za kostiumem, przebraniem, wprowadzeniem w błąd, zatajeniem prawdziwego sensu wydarzeń - ukryciem działań Boga za maską przypadku.

Stanowi to także wyjaśnienie zagadkowego polecenia Talmudu (Megila 7b), które nakazuje upicie się tak, aż "nie będzie się znało" (ad delo jada) różnicy między arur Haman (przeklęty Haman) i boruch Mordechaj (błogosławiony Mordechaj). Ten nakaz też podlega regule ukrycia i zatajenia. Nasz intelekt ma być wyłączony: rzeczywistość ma ukryć się przed naszą percepcją, bo tylko wtedy ujawni się wyższa prawda: za tym co postrzegamy jako przypadek, kryje się działanie Boga.

Purim jest najbardziej "fizycznym" z wszystkich świąt żydowskich. Przykazanie wysyłania smakołyków, jako podarunków, nakaz zjedzenia wyjątkowo dużego posiłku purimowego, wreszcie (jako kropka nad "i") właśnie zalecenie upicia się - to wszystko są micwot (przykazania) odnoszące się do ciała, a nie do ducha. Jakie więc jest - dla kontrastu - najbardziej duchowe święto żydowskie? Oczywiście Jom Kipur. Sposoby przestrzegania tych dwu świąt są diametralnie różne. A jednak, gdy przyjrzymy się im bliżej, zauważymy  ich - ukryte i zamaskowane - podobieństwa i analogie. Pełną nazwą Jom Kipur jest Jom Hakipurim, co, wedle Gaona z Wilna, można odczytać jako: „Dzień jak Purim”. Wydaje się to zaskakujące: Jom Kipur porównywany z Purimem? Jak to możliwe?

Purim i Jom HaKipurim stanowią zwierciadlane odbicie siebie nawzajem. W Jom Kipur obowiązuje post. W Purim nakazane jest ucztowanie i picie alkoholu. Jom Kipur jest świętem, które kładzie największy nacisk na duchowość. Purim - na fizyczność. Wniosek ujawnia ukrytą prawdę: Boga można - twierdzą mędrcy - i należy chwalić nie tylko w duchowym skupieniu Jom Kipur, przez ograniczenie wynikające z postu, ale także w karnawałowym nadmiarze Purimu, które - jak każdy karnawał - stanowi antytezę jakichkolwiek ograniczeń. Bowiem Bóg nie objawia się wyłącznie poprzez cuda widoczne i bezdyskusyjne w swojej niezwykłości (nes niglah) - które jesteśmy w stanie bezbłędnie "duchowo" rozpoznać, ale także przez działania (cuda) ukryte (nes nistar) - które ukrywają się całkowicie w fizycznym aspekcie rzeczywistości, jak realna twarz pod maską.

Człowiek jest istotą zarówno duchową, jak i fizyczną. Ma ciało i duszę. Jeżeli dusza chwali Boga w Jom Kipur, a ciało ogranicza wówczas swoją obecność, to w Purim jest odwrotnie: ciało staje się najważniejsze jako narzędzie rytuału pochwały Boga, a tak istotne składniki duszy jak intelekt i umiejętność analizy - zostają ograniczone aż do stanu, w którym "nie będzie się znało" (ad delo jada). I kiedy nasz intelekt jest ograniczony, gdy w historii Estery widzimy splot przypadkowych zbiegów okoliczności, gdy podczas karnawału Purim otaczają nas maski i kostiumy i gdy wreszcie uświadomimy sobie, że ani razu nie ma w Księdze Estery odwołania do Boga, zrozumiemy słowa napisane przez Raszi: "W dni Estery będzie hester panim (ukrycie Twarzy Boga)".

Podsumowując: historia opowiadana w Purim udowadnia, że działania Boga mogą być maskowane przez coś, co człowiek nazywa przypadkiem i nawet gdy "twarz Boga" jest niewidoczna, nie oznacza, że nie działa Jego dłoń. Wówczas, gdy - podczas obchodów tego święta - rytuały apelują przede wszystkim do fizycznej strony naszej osobowości, właśnie ten fizyczny aspekt może równie dobrze jak duchowy chwalić Boga, bo w nie mniejszym od niego stopniu jest częścią istoty ludzkiej.

***

Historia Ester, Mordechaja, Hamana i króla Achaszwerosza weszła na trwałe do kultury Zachodu. Oto moment oskarżenia Hamana przez Ester podczas uczty z królem Achaszweroszem w różnych słynnych wersjach: