W święto Pesach obowiązują bardzo ścisłe zakazy dotyczące chamecu. Nie tylko zabronione jest jedzenie chamecu - jest nam także zakazane jego posiadanie lub uzyskiwanie z niego jakichkolwiek korzyści! Trudno znaleźć bardziej bezwzględny zakaz wobec jakiegokolwiek jedzenia.
Talmud w Massechet Pesachim (4b) mówi nam, że samo bitul chamec - unieważnienie chamecu - jest wystarczające, aby uniknąć przekroczenia prawa Tory, które zakazuje posiadania chemecu w Pesach. Inaczej mówiąc - jeżeli Żyd zadeklaruje, że jego/jej chamec jest niczyj, on/ona nie ma się czym martwić. Jednak rabini wprowadzili dodatkowy obowiązek: musimy szukać (a w rezultacie także zniszczyć) chamec w wigilię 14 dnia miesiąca nisan - rytuał ten znany jest jako bedikat chamec. Zwyczajowo zostawia się po poszukiwaniu jakąś ilość chamecu, przeznaczona do spalenia następnego ranka.
Riszonim (średniowieczni komentatorzy Talmudu) wymieniają dwa powody tego rabinicznego przepisu dotyczącego bedikat chamec. Jeden - ponieważ bez tego rytuału moglibyśmy doprowadzić się do spożywania chleba podczas święta Pesach (Tosafot); drugi - nie odprawialibyśmy bitul chamec (nieważnienia chamecu) z pełnym przekonaniem (Rabejnu Nissim).
Jak więc powinno odbywać się poszukiwanie?
Szulchan Aruch instruuje nas, aby poszukiwanie odbywało się przy świetle świecy (istnieje wiele dalszych instrukcji, ale omawianie ich wszystkich przekracza zakres tego artykułu). Powodem używania świecy jest konieczność dotarcia do najmniejszych nawet zakamarków, aby naocznie przekonać, czy znajduje się tam chamec. Jednak, mówiąc z punktu widzenia praktyki, myślę, że większość zgodziłaby się, iż jeszcze bardziej skuteczne jest użycie np. latarki. I faktycznie: rabin Owadja Josef (Jabi'a Omer, tom 4 Orach Chaim 40), zawyrokował, że można użyć latarki elektrycznej do bedikat chamec. Słyszałem opinie, aby zastosować obie metody: najpierw świecę - aby zachować zwyczaj, a następnie latarkę - w zgodzie z racjonalnym podejściem do sprawy (latarka elektryczna z pewnością dostarcza lepszego światła do przeszukiwania małych szczelin, niż świeca).
Czy szukamy przysłowiowej "igły w stogu siana"?
Talmud na początku Massechet Pesachim (6b) mówi o okruchach mniejszych niż jeden kezajit (wielkość rzędu owocu oliwki). Talmud uważa takie okruchy za "lo chasziwej", czyli nieistotne. Wydawałoby się więc, że nie musimy poszukiwać takich kawałków chamecu - tzn. mniejszych niż jeden kezajit. A jednak później, w tym samym traktacie, Tamud mówi o kawałkach ciasta - mniejszych niż kezajit - które znajdują się w szczelinach arejwa, czyli naczynia do wyrabiania ciasta. I Talmud nakazuje nam zniszczenie tych kawałków ciasta, bo inaczej mogłyby zlepić się z innymi w całość o wymiarze przekraczającym kezajit. Jak mamy rozumieć tę widoczną sprzeczność?
Komentator Talmudu Meiri (dotyczy 45b) wprowadza rozróżnienie pomiędzy kawałkami ciasta i okruchami chamecu. Kawałki ciasta mogą łatwo zlepiać się razem; okruchy chamecu - nie mają takich tendencji. Dlatego więc jesteśmy zobowiązani do zniszczenia wszystkich kawałków ciasta przed świętem Pesach, a nie musimy martwić się okruchami chamecu (jeżeli tylko są mniejsze niż kezajit). Taki pogląd jest potwierdzany przez (miedzy innymi) Magen Awraham. Szulchan Aruch również komentuje, z pewnym wahaniem, te sprawę. Wymieniając zwyczaj oskrobywania ścian i krzeseł, które miały kontakt z chamecem, dodaje: "ci, którzy przestrzegają tej zasady, mają podstawę, na której mogą się oprzeć" (442:6-7). Miszna Berura (nota 28) wyjaśnia powyższą uwagę Szulchan Aruch jako pogląd przestrzegający nas przed przedrzeźnianiem tego zwyczaju i uważaniem go za głupią oraz przesadną gorliwość. Dalej wyjaśnia, że podstawą tego zwyczaju jest koncept znany pod nazwą "wszyscy w Izraelu są święci" (koncept pojawiający się kilkakrotnie w Talmudzie, często przywoływany w uzasadnieniu, dlaczego powinno się powstrzymywać od stosunku seksualnego w czasie dnia). A kolei Chazon Isz (122:8) dodaje, że bezwzględność w przestrzeganiu zasad dotyczących chamecu nie odnosi się do chamecu znajdującego się na ziemi lub w szczelinach podłogi (i w innych, podobnych miejscach), ponieważ chamec ten jest uważany za już zniszczony.
Tak więc wyraźnie wygląda na to, że istnieją uzasadnienia postaw ludzi o obu inklinacjach: dla tych, którzy "wariują" przeprowadzając porządki przedświąteczne, jaki dla tych, którzy tego nie robią. Którą drogę wybrać? Jak stwierdza Talmud (przy licznych okazjach): "eilu we-eilu diwrej Elokim Chaim" - i te i tamte są słowami Boga Żywego.
Niech więc bogactwo różnic w rabinicznych interpretacjach zainspiruje w nas akceptację każdego Żyda, niezależnie skąd przychodzi, i niech stanie się to początkiem ostatecznego "zman cherutejnu" - "czasu naszej wolności". Amen.
Chag Sameach!
Rabin Jicchak Rapoport
(tłum. Paweł Jędrzejewski)
(za FŻP)
