Tora nie tylko zabrania morderstwa (patrz: "Etyka relatywna, etyka sytuacyjna"), ale także zdecydowanie i wyraźnie nakazuje stosowanie kary śmierci za morderstwo z premedytacją. Jest to jedyna micwa (przykazanie), wymieniona we wszystkich pięciu Księgach Mojżeszowych.

W Bereszit (Księga Rodzaju) (9:6) czytamy: "Kto rozlewa krew człowieka - tego krew będzie rozlana przez człowieka. Bo (Bóg) człowieka uczynił według istoty Boga."

Zauważmy, że prawo to (obowiązek karania śmiercią za morderstwo) jest skierowane do całej ludzkości i stanowi rozwinięcie Siedmiu Praw Potomków Noego (Noacha).

Z prawa tego dowiadujemy się wiele na temat traktowania przez Torę kary śmierci. 

Po pierwsze: nie tylko Bóg ma prawo wymierzania sprawiedliwości (tak, jak zrobił to z pokoleniem Noacha, czy z mieszkańcami Sodomy i Gomory).

Bóg daje to prawo - w postaci nakazu - człowiekowi: "krew będzie rozlana przez człowieka"

Drugą ważną sprawą jest uzasadnienie nakazu wymierzania kary śmierci za morderstwo. Jest nim stwierdzenie, że wszyscy ludzie uczynieni są "wedle istoty Boga". Fakt ten decyduje o dwu sprawach.

• Po pierwsze, wprowadza świętość życia ludzkiego, nadaje mu wartość, czyni życie ludzkie cennym tak bardzo, że ten, kto je bezprawnie odbiera, nie zasługuje na zachowanie swojego własnego życia.  Zamordowanie niewinnego człowieka oznacza w myśl zasad etycznych judaizmu automatyczne pozbawienie się przez mordercę prawa do kontynuowania własnego życia. Uznaje więc morderstwo za najpoważniejsze z przestępstw. Do tego stopnia, że darowanie życia mordercy staje się równie ogromną niesprawiedliwością, jak odebranie życia niewinnemu człowiekowi przez mordercę.
• Po drugie, nie dzieli ludzkich istnień na lepsze i gorsze: każdy człowiek, niezależnie od rasy, narodowości, statusu społecznego, religii - jest "uczyniony według istoty Boga", więc świętość życia dotyczy wszystkich ludzi. Np. zamordowanie niewolnika nie-Żyda (Mechilta, Raszi) było karane śmiercią przez ścięcie mieczem (Sanhedryn 52b, Raszi), co można uznać za rewolucyjne postanowienie etyczne oparte na przeświadczeniu, że w oczach Boga życie niewolnika nie jest mniej istotne niż życie jego pana.

Takie podejście do życia ludzkiego zasadniczo różniło Hebrajczyków, a później Żydów, od współczesnych im sąsiadów, u których wartość życia ludzkiego zależała przede wszystkim od społecznej pozycji człowieka: życie bogatego i silnego warte było zemsty. I to nie tylko na mordercy, ale także na jego rodzinie. 

Natomiast życie człowieka stojącego nisko w hierarchii społecznej warte było niewiele lub po prostu nic.

A gdzieś tam, pośrodku ówczesnej drabiny społecznej, śmierć można było okupić karą pieniężną.

Inaczej wśród Izraelitów, którym Tora zdecydowanie zakazywała takiego postępowania: "Nie możecie przyjmować żadnego okupu za życie zabójcy, który winien jest śmierci. Musi zostać zabity." (Bemidbar/Księga Liczb 35:31)

W odróżnieniu od życia zwierzęcia, za które Tora akceptowała odszkodowanie pieniężne, czy za uszkodzenie ciała (patrz: "Oko za oko"), za życie człowieka jedyną sprawiedliwą karą była śmierć mordercy.

Biblia Hebrajska ma tak zdecydowany pogląd na sprawiedliwość wymierzania kary śmierci, że ustanawia, iż: "Jeżeli ktoś zamierzał zabić podstępnie swojego bliźniego, to nawet od Mojego ołtarza zabierzesz go na śmierć" (Szemot/Księga Wyjścia 21:14). Oznacza to, że morderca nie może powoływać się na Świątynię jako na sanktuarium, gdzie jest wyłączony spod działania ludzkiej sprawiedliwości – ołtarz nie może stanowić sanktuarium dla mordercy, niezależnie kim on jest (Abarbanel). Wynika z tego również, że morderstwo musi być zbrodnią z premedytacją, aby kara śmierci mogła być zastosowana. (Tych, którzy byli winni zabójstwa z przypadku - wypędzano do "miast zesłania").

Tora wyraża stanowisko reprezentujące pogląd, że gdy mordercom pozwala się pozostać przy życiu, spada waga morderstwa jako przestępstwa, a w konsekwencji także wartość życia ludzkiego.

Kara śmierci za to przestępstwo ma stanowić nie tylko wypełnienie tego, czego domaga się sprawiedliwość, ale także absolutnie jednoznaczną informację dla społeczeństwa, jak ogromne jest to przestępstwo, jak nienaprawialne i niewybaczalne. Co za tym idzie, społeczeństwa, które pozostawiają wszystkich morderców przy życiu (tendencja dominująca współcześnie), uważają morderstwo za czyn mniej przerażający, niż społeczeństwa, które pozbawiają mordercę życia.

Nieuzasadniony etycznie przelew krwi ludzkiej staje się przyczyną skażenia świata.  To nie tylko zamordowany człowiek traci życie. Naruszona zostaje głęboko etyczna równowaga Kosmosu. Właśnie z tej przyczyny nawet zwierzę, które zabiło człowieka, musi - wedle nakazu Tory - zostać uśmiercone. Prawo to nie ma - rzecz jasna - na celu wymierzenia zwierzęciu kary, bo jako pozbawione wolnej woli nie może  ono ponosić moralnej odpowiedzialności; nie ma też ono nauczyć pozostałych zwierząt, że nie można zabijać. Ma ono wykazać ludziom, że życie ludzkie jest tak cenne, iż nie można go komuś odebrać, nie tracąc przy tym własnego życia.

Jednak zasadnicza zmiana w egzekwowaniu kary śmierci za morderstwo i skazywaniu na te karę nastąpiła już na początku epoki rabinicznej.

Rabini, żyjący w czasach, gdy kara śmierci była powszechnie nadużywana przez systemy prawne innych ludów, wprowadzili tak istotne i ostre warunki, które musiały być spełnione, aby można było mordercę skazać na karę śmierci, że w Misznie czytamy: „Sanhedryn, który skazuje na karę śmierci jednego człowieka w ciągu siedmiu lat, uważany jest za tyrański. Rabi Eleazar ben Azarja mówi: jedna osoba w ciągu siedemdziesięciu lat. Rabi Tarfon i rabi Akiwa mówią, że gdyby oni zasiadali w Sanhedrynie, nikt nie byłby skazany na śmierć” (Makot 7a). Jedynym, który miał inną opinię, był rabi Szimon ben Gamaliel, oceniający w surowy sposób postawę tych dwóch mędrców:  „Ich pogląd zwiększyłby rozlew krwi” (Makot 7a).

1. Musiało być co najmniej dwóch świadków, którzy widzieli dokonanie morderstwa.
2. Musiał istnieć dowód, że morderca miał pełną świadomość, iż za jego czyn grozi mu kara śmierci. To sprowadzało się do wymogu stawienia się w sądzie świadka, który mógł zapewnić, że osobiście ostrzegał mordercę.
3. Każda wątpliwość w sprawie dotyczącej kary śmierci musiała być rozpatrywana na korzyść oskarżonego (Bawa Batra 50b).
4. Jeżeli wyrok skazujący na śmierć był jednomyślny, to nie był wykonywany, ponieważ zachodziła obawa, że jest on tendencyjny; wyrok musiał jednocześnie zapadać przewagą co najmniej dwu głosów - jeden nie wystarczał.

Z dyskusji w Talmudzie na temat stosowania kary śmierci można jednak wywnioskować, że rabini, którzy uczynili tę karę wyjątkowo trudną do wyegzekwowania, uważali morderstwo za przestępstwo pojawiające się w społeczeństwie żydowskim bardzo rzadko, stąd ich ostrożność i obawy o popełnienie niesprawiedliwej pomyłki. W sytuacji, gdyby morderstwo stało się zjawiskiem bardziej powszechnym, zalecali powrót do szerszego stosowania kary głównej.

Analizując historię kary śmierci na przestrzeni tysięcy lat, można zaryzykować twierdzenie, że w ciągu co najmniej 1900 lat, poza zupełnymi wyjątkami, żaden sąd żydowski nie skazywał na karę śmierci.

Jeden z wyjątków jest powszechnie znany.

Od czasów powstania państwa Izrael w roku 1948, do dziś, wydany tam został i wykonany tylko jeden wyrok śmierci: na Adolfa Eichmanna (na zdjęciu, przed izraelskim sądem), w roku 1962. 

Sytuacja nieobecności kary śmierci w prawie Izraela nie jest dla Żydów niczym nowym. Kara śmierci mogła być bowiem stosowana wyłącznie w czasach Bet Hamikdasz (Świątyni), gdy obrady Sanhedrynu miały miejsce w pomieszczeniu należącym do Świątyni, które nazywało się Salą Ciosanych Kamieni [Liszkat hagazit] (Sanhedryn przeniósł się na inne miejsce już około 30 roku n.e. i od tego momentu wyroki skazujące na śmierć nie były wydawane). Każdy wyrok wydany poza tym miejscem i nie przez Sanhedryn nie byłby legalny z punktu widzenia żydowskiego prawa religijnego.

***

MORDERCY MUSZĄ UMRZEĆ

Dennis Prager

Nie należy mylić poglądów wyznawanych przez Żydów lub chrześcijan z wartościami judeochrześcijańskimi. Wielu Żydów jak i chrześcijan, w tym wielu szczerze religijnych, zajmuje czasami stanowiska stojące w sprzeczności z biblijnymi wartościami judeochrześcijańskimi, które na potrzeby niniejszego artykułu określmy, w skrócie, jako oparte na Starym Testamencie wartości wyznawane przez chrześcijan, zwłaszcza chrześcijan amerykańskich.

Jaskrawym przykładem tej sprzeczności jest postawa wobec kary śmierci dla morderców. Wielu Żydów i chrześcijan uważa, ze w ogóle nie powinno się odbierać mordercom życia, ponieważ jest to nie tylko etycznie złe, ale i sprzeczne z żydowskim czy chrześcijańskim światopoglądem.

Przeciwni karze śmierci wyznawcy judaizmu powołują się na Talmud (zaraz po Torze, najważniejszy tekst religijny judaizmu), którego rozstrzygnięcia na ogół przeciwne są jej stosowaniu; chrześcijanie denominacji protestanckich przytaczają zazwyczaj na poparcie swoich poglądów słowa Jezusa o miłości do nieprzyjaciół; zaś katoliccy przeciwnicy kary śmierci odwołują się do opinii niedawno zmarłego papieża Jana Pawła II oraz wielu kardynałów i biskupów, którzy - choć nie przeczą nauce Kościoła o dopuszczalności ukarania mordercy śmiercią przez państwo - w przeważającej mierze przeciwni są praktycznemu stosowaniu najwyższego wymiaru kary.

A jednak idea nakazująca mordercy zapłacić za dokonany czyn własnym życiem stanowi jedną z centralnych wartości etycznych Starego Testamentu. W rzeczy samej ukaranie mordercy śmiercią jest jedynym prawem, które pojawia się we wszystkich pięciu Księgach Mojżeszowych stanowiących Torę. Jest to szczególnie godne uwagi, zważywszy jak nieliczne prawa zawarte są w pierwszej księdze Tory, Księdze Rodzaju.

Kiedy Bóg zawiera przymierze z Noem po oczyszczeniu świata przez wody potopu, ogłasza fundamentalną wartość etyczną stanowiącą zarazem prawo podtrzymujące cywilizację: "Jeśli kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana krew jego, bo człowiek został stworzony na obraz Boga". To samo prawo zostaje powtórzone w Księdze Wyjścia, Księdze Kapłańskiej, Księdze Liczb i Księdze Powtórzonego Prawa.

Gdy mordercom pozwala się pozostać przy życiu, spada waga morderstwa jako przestępstwa, a w konsekwencji także wartość życia ludzkiego. Jest to nie tylko judeochrześcijański (oparty na Piśmie Świętym) punkt widzenia, ale zwykły zdrowy rozsądek. Kara za przestępstwo ma stanowić informację dla społeczeństwa, jak ogromne jest to przestępstwo. Co za tym idzie, społeczeństwo, które pozostawia wszystkich morderców przy życiu, uważa morderstwo za czyn mniej przerażający, niż społeczeństwo, które pozbawia mordercę życia.

Niektórzy twierdzą, że to właśnie uznanie wartości życia ludzkiego nakazuje im sprzeciwiać się uśmierceniu mordercy. Argumentują przy tym, że nie można nauczać, iz zabijanie jest złe - zabijając. Jednak podążając za tym tokiem myślenia, dojdziemy do wniosku, ze nie można przekonać złodzieja o niedopuszczalności kradzieży odbierając mu ukradzione pieniądze, ani porywacza o niemoralności jego czynu przez porwanie go, czyli uwięzienie.

W świetle Pięcioksięgu, zasadniczego źródła wartości judeochrześcijańskich, morderstwo jest największym grzechem: nieuzasadniony etycznie przelew krwi ludzkiej (w przeciwieństwie do uzasadnionego np. w samoobronie lub podczas wojny) staje się przyczyną skażenia świata. Dlatego właśnie w myśl Tory nawet zwierzę, które zabiło człowieka, powinno zostać uśmiercone. Prawo to nie ma na celu ukarania zwierzęcia, które jako pozbawione wolnej woli nie może ponosić moralnej odpowiedzialności; nie ma też ono nauczyć pozostałych zwierząt, że nie można zabijać. Ma ono pokazać, że życie ludzkie jest tak cenne, że nie można go komuś odebrać, nie tracąc przy tym własnego życia.

Można sprzeciwić się przytoczonym argumentom, słusznie zauważając, że Tora nakazuje przecież karę śmierci za wiele przypadków złamania prawa, a jednak nie zdarzają się już egzekucje ludzi uprawiających czary, popełniających cudzołóstwo lub inne poważne przestępstwa. Dlaczego wiec mielibyśmy odbierać życie mordercom?

Istnieją po temu dwa powody.

Po pierwsze, jedyną karaną śmiercią zbrodnią wspomnianą jeszcze przed pojawieniem się na świecie Żydów czy Izraela (w Księdze Rodzaju, gdzie opisane jest stworzenie świata przez Boga)  jest morderstwo. Pozostałe przepisy wymagające wymierzenia kary śmierci za określone przestępstwa stosowały się wyłącznie do ludu Izraela w okresie wejścia do ziemi Kanaan i stanowiły szczególny kodeks prawny obowiązujący w szczególnym czasie i w miejscu. W praktyce prawie żadne z nich nie zostało wprowadzone w czyn. Głównym celem uznania grzechu godnym najwyższego wymiaru kary było nie uśmiercenie grzesznika, a ukazanie jak poważnym było złamanie prawa dla pierwszego w historii ludzkiej społeczeństwa kształtującego się na bazie etycznego monoteizmu. Tymczasem kara śmierci za morderstwo w oczywisty sposób miała obowiązywać wszystkich ludzi we wszystkich czasach, niezależnie od istnienia Żydów, i uznana została za podstawę istnienia humanitarnego porządku społecznego.

Po drugie, przytoczone już pozostałe przypadki przestępstw karanych śmiercią należą do kategorii przepisów prawnych, podczas gdy kara śmierci za morderstwo stanowi nie tylko prawo, ale i wartość. O ile zaś prawa mogą być ograniczone czasem, w jakim obowiązują, wartości są ze swojej natury wieczne. Dlatego też chrześcijanie uznający boże natchnienie Pięcioksięgu nie są zobowiązani do przestrzegania zawartych w nim przepisów dietetycznych, takich jak niejedzenie wieprzowiny czy owoców morza, ale obowiązuje ich wartość etyczna prawa nakazującego ukaranie morderstwa śmiercią.

Ostatecznie zaś, Stary Testament skupia się na zagadnieniu sprawiedliwości, tymczasem zezwolenie na to, aby człowiek, który bez żadnego usprawiedliwienia moralnego pozbawił życia bliźniego, sam uszedł z życiem, jest najwyższą niesprawiedliwością.

Istnieje wiele słusznych powodów, dla których należy unikać pochopnego ferowania wyroków śmierci za morderstwo, takich jak niewystarczające dowody, przekupieni świadkowie, rozróżnienie pomiędzy zbrodnią popełnioną z premedytacją a popełnioną w afekcie, jednak umiłowanie życia, czy też wyznawanie opartych na Biblii wartości, z pewnością do nich nie należą.

(tłum. Tomasz Maciej Walenciak)